Vrijstelling leerplicht aanvragen: wat je moet weten als ouder van een thuiszitter
Er komt een moment waarop je beseft dat school voorlopig geen optie is. Niet omdat je kind niet wil. Niet omdat jij het hebt opgegeven. Maar omdat de situatie zo zwaar is geworden dat doorgaan meer schade aanricht dan stoppen.
Op dat moment kom je vroeg of laat uit bij hetzelfde woord: vrijstelling.
Vrijstelling van de leerplicht. Het klinkt als een grote stap. En dat is het ook. Maar het is niet wat veel ouders denken. Het is geen capitulatie. Het is geen bewijs dat je kind het nooit meer gaat redden. Het is een wettelijke mogelijkheid om even ruimte te maken. Ruimte om bij te komen, om opnieuw te kijken wat er nodig is, zonder dat er elke dag een juridische verplichting boven jullie hoofd hangt.
Toch weten veel ouders niet hoe het werkt. Wat de voorwaarden zijn. Hoe je het aanvraagt. Wat er van je verwacht wordt. En wat er daarna gebeurt.
Dit artikel legt het uit. Stap voor stap, in gewone taal. Speciaal voor ouders van thuiszittende jongeren die zich afvragen of een vrijstelling voor hen een optie is.
Wat is vrijstelling van de leerplicht precies
In Nederland zijn kinderen vanaf hun vijfde leerplichtig. Dat betekent dat jij als ouder wettelijk verplicht bent om je kind in te schrijven op een school en ervoor te zorgen dat het daar ook naartoe gaat. Doe je dat niet, dan riskeer je een boete of erger.
Maar de wet kent uitzonderingen. En die uitzonderingen bestaan niet voor niets.
Er zijn situaties waarin een kind simpelweg niet naar school kan. Niet tijdelijk ziek, niet even een moeilijke periode, maar echt niet kunnen. Door psychische klachten, door een vastgelopen situatie, door overbelasting die zo diep zit dat school op dit moment meer kapot maakt dan opbouwt.
Voor die situaties bestaat de vrijstelling van leerplicht.
Welke vrijstellingen zijn er
Er zijn drie soorten vrijstelling die ouders kunnen aanvragen bij de gemeente. Voor ouders van thuiszittende jongeren is er in de meeste gevallen maar één relevant.
Artikel 5a is de vrijstelling op basis van lichamelijke of psychische ongeschiktheid. Dit is de vrijstelling die van toepassing is als je kind door zijn of haar psychische of lichamelijke situatie niet in staat is om onderwijs te volgen. Dit is de meest voorkomende route voor gezinnen met een thuiszittende jongere.
Artikel 5b is de vrijstelling op basis van richtingsbezwaren. Dit betekent dat er in de buurt geen school is die past bij de geloofsovertuiging of levensovertuiging van het gezin. Deze vrijstelling is voor de meeste ouders van thuiszitters niet van toepassing.
Artikel 5c is de vrijstelling voor kinderen die in het buitenland naar school gaan. Ook dit is voor de meeste gezinnen niet relevant.
De rest van dit artikel gaat over artikel 5a, omdat dat de route is die voor jouw situatie het meest van toepassing is.
Wat vrijstelling niet betekent
Dit is belangrijk om te benoemen.
Een vrijstelling betekent niet dat je kind nooit meer naar school hoeft. Het is geen definitieve uitschrijving voor altijd. Het is een tijdelijke erkenning dat school op dit moment niet haalbaar is, gekoppeld aan de verwachting dat er wel gekeken blijft worden naar wat er wél mogelijk is.
Het is ook geen gemakkelijke uitweg die iedereen zomaar kan aanvragen. Er zijn voorwaarden, er is een procedure en er zijn mensen die meekijken. Maar het bestaat. En voor veel gezinnen is het de enige manier om even adem te halen.
Hoe vraag je vrijstelling leerplicht aan via artikel 5a
De procedure voor een vrijstelling op basis van artikel 5a ziet er in de meeste gemeenten hetzelfde uit, al kunnen er kleine verschillen zijn in hoe het lokaal is georganiseerd. Het is altijd verstandig om eerst contact op te nemen met de leerplichtambtenaar van jouw gemeente om te vragen hoe het bij jullie precies werkt.
Wat je nodig hebt
Voor een vrijstelling op basis van artikel 5a heb je een verklaring nodig van een onafhankelijke arts of deskundige. Dat mag niet de eigen huisarts van je kind zijn, en ook niet de psycholoog of pedagoog die je kind al behandelt. In de meeste gevallen is dat een arts van de GGD die door de gemeente is aangewezen.
Die arts kijkt of je kind inderdaad niet in staat is om onderwijs te volgen. Daarbij wordt ook gekeken of er misschien toch mogelijkheden zijn, bijvoorbeeld via aangepast onderwijs of een combinatie van school en dagbesteding. Pas als duidelijk is dat ook die opties niet haalbaar zijn, wordt er een sociaal medisch advies opgesteld waarmee jij de vrijstelling kunt aanvragen bij de leerplichtambtenaar.
Waar en wanneer je het aanvraagt
De vrijstelling vraag je aan bij de leerplichtambtenaar van de gemeente waar je kind staat ingeschreven. Dat doe je vóór 1 juli voor het komende schooljaar. Die deadline is belangrijk. Als je te laat bent, loop je het risico dat je kind aan het begin van het nieuwe schooljaar formeel geen geldige vrijstelling heeft.
De vrijstelling geldt voor één schooljaar. Je moet hem dus elk jaar opnieuw aanvragen, tenzij uit een eerdere verklaring al blijkt dat je kind nooit in staat zal zijn om naar school te gaan.
Wat er daarna gebeurt
Na de aanvraag krijg je binnen tien werkdagen bericht van de leerplichtambtenaar. In dat bericht staat voor welke periode de vrijstelling geldt en wanneer je opnieuw een aanvraag moet indienen als je de vrijstelling wil verlengen.
Krijg je de vrijstelling niet, of ben je het niet eens met de beslissing? Dan heb je het recht om bezwaar te maken. Hoe je dat doet en wat je daarbij kunt verwachten staat in het Leerplicht Pakket.
Wat er praktisch verandert als je kind een vrijstelling heeft
De vrijstelling is binnen. Wat betekent dat nu eigenlijk voor de dagelijkse werkelijkheid?
Voor veel ouders voelt het eerste als opluchting. De druk van de leerplicht valt weg. Er is geen school meer die belt. Geen leerplichtambtenaar die aanklopt. Geen gevoel dat je elke ochtend iets doet wat eigenlijk niet mag.
Maar een vrijstelling is niet hetzelfde als rust. Het is een adempauze met verwachtingen eraan vast.
Je kind hoeft niet naar school maar stilzitten mag ook niet
Een vrijstelling betekent dat je kind tijdelijk niet hoeft te voldoen aan de leerplicht. Maar het betekent niet dat er helemaal niets van je verwacht wordt.
De gemeente en de leerplichtambtenaar blijven betrokken. Er wordt verwacht dat je als ouder blijft meedenken over wat er wél mogelijk is voor je kind. Dat kan van alles zijn: een paar uur begeleiding per week, dagbesteding, een traject via de jeugdhulp, of simpelweg rust en herstel met een plan voor de toekomst.
Er is geen vaste invulling die verplicht is. Maar volledig loslaten en niets doen is ook niet de bedoeling.
De school valt weg maar de zorg blijft
Als je kind een vrijstelling heeft op basis van artikel 5a, is er vaak ook zorg betrokken. Via de huisarts, een psycholoog, een jeugdhulpaanbieder of de gemeente. Die zorg stopt niet omdat school stopt.
Sterker nog: in de periode van de vrijstelling is het juist belangrijk om de zorg goed te organiseren. Want de vrijstelling duurt maar een jaar. En aan het einde van dat jaar wordt er weer gekeken wat de mogelijkheden zijn. Hoe beter de zorg in orde is, hoe sterker je staat in dat gesprek.
Wat dit voor jou als ouder betekent
In de praktijk betekent een vrijstelling dat jij meer thuis bent met je kind. Dat er geen externe structuur meer is vanuit school. Dat jij degene bent die de dag invult, de zorg coördineert en de verbinding met instanties onderhoudt.
Dat is meer dan de meeste ouders verwachten. En het is zwaarder dan het klinkt.
Zorg daarom dat je zelf ook weet wat je rechten zijn, wat er van je verwacht wordt en hoe je het gesprek voert als de vrijstelling afloopt en er weer gekeken wordt naar de volgende stap.
Wat kun je doen als de vrijstelling wordt afgewezen
Het gebeurt. Je hebt alles aangeleverd. De verklaring, de formulieren, de gesprekken. En dan komt er een brief dat de vrijstelling niet wordt toegekend.
Dat voelt als een klap. Zeker als je weet hoe zwaar de situatie thuis is. Maar een afwijzing is niet het einde van de weg. Je hebt opties.
Maak bezwaar
De eerste stap is bezwaar maken bij de gemeente. Dat doe je schriftelijk, binnen zes weken na de beslissing. In het bezwaarschrift leg je uit waarom je het niet eens bent met de beslissing en onderbouw je dat met aanvullende informatie als je die hebt.
Een bezwaarschrift schrijven voelt voor veel ouders overweldigend. Zeker als je al maanden op je tandvlees loopt. Maar het is een formeel recht dat je hebt. En het loont om het te gebruiken.
Schakel een onderwijsconsulent in
Als je er met de gemeente niet uitkomt, kun je gratis een beroep doen op een onderwijsconsulent. Dat zijn onafhankelijke deskundigen die bemiddelen tussen ouders en instanties. Ze kennen de procedures, ze weten hoe gemeenten redeneren en ze staan aan jouw kant.
Een onderwijsconsulent kan je helpen bij het bezwaartraject, bij het gesprek met de leerplichtambtenaar en bij het zoeken naar alternatieven als de vrijstelling echt niet haalbaar blijkt.
Weet wat je rechten zijn voor je begint
De meeste ouders komen er pas achter wat hun rechten zijn op het moment dat het al is misgegaan. Dat is begrijpelijk maar onnodig.
Hoe beter je voorbereid bent, hoe sterker je staat. In het Leerplicht Pakket vind je concrete uitleg over je rechten rondom de vrijstelling, wat je kunt doen als school of gemeente niet meewerkt en hoe je het bezwaartraject aanpakt.
Een vrijstelling aanvragen is geen falen
Er zit een taboe op dit onderwerp. Alsof het aanvragen van een vrijstelling van de leerplicht betekent dat je het hebt opgegeven. Dat je kind het nooit meer gaat redden. Dat jij als ouder hebt gefaald.
Dat klopt niet.
Een vrijstelling aanvragen betekent dat je de situatie serieus neemt. Dat je erkent wat er speelt. Dat je kiest voor wat jouw kind op dit moment nodig heeft in plaats van vast te houden aan wat officieel van je verwacht wordt.
Dat is geen zwakte. Dat is moed.
Wat je nu kunt doen
Ben je aan het overwegen om een vrijstelling aan te vragen? Begin dan met contact opnemen met de leerplichtambtenaar van jouw gemeente. Vraag hoe de procedure bij jullie in de gemeente werkt en wat je nodig hebt om de aanvraag te starten.
Zorg dat je weet wat je rechten zijn voordat je dat gesprek ingaat. Want hoe beter voorbereid je bent, hoe sterker je staat.
Meer lezen ?
Wil je beter begrijpen wat een thuiszitter officieel is en welke rechten je hebt? Lees dan ook: Wat is een thuiszitter precies.
Heb je het gevoel dat je al tijden tegen een muur aanloopt met school of gemeente? Dan is dit artikel ook voor jou: Het ligt niet aan je kind, het ligt aan het systeem.